Uit die Geskiedenis van die Nederduitsch Gereformeerde Kerk    

 

Deur Dr Gerdrie van der Merwe

VDM te Kuruman, Suid-Afrika

 

Storie een tot dertig                                      

Foto’s en webredaksie: Benno Zuiddam                                     

 
 



 

I   DIE DAG VAN KLEINE DINGE   (1652-1702)                   

Met Jan van Riebeeck se koms op 6 April 1652 word die kosbare Gereformeerde erfenis as vrug van die kerkhervorming aan die suidpunt van Afrika gevestig. Sieketroosters bedien die koloniste tot met die stigting van ‘n eerste gemeente op 23 Augustus 1665, met ds Joan van Arckel as eerste predikant aan Kaap die Goeie Hoop. Hierdie eerste gemeente groei tot ‘n reuse boom,  vandag die Ned Geref Kerk wat met die 350- jarige fees in 2002 uit 1 220 gemeentes bestaan. Die kerk groei van 400 lidmate in 1665 tot 1.2 miljoen lidmate, van 1 leraar tot 1 939 predikante en pastorale hulpe. Die kerklike voorpos aan die Kaap brei uit met die stigting op 13 Oktober 1686 van die gemeente Stellenbosch aan die Eersterivier. Met die koms in 1688 van die Franse Hugenote word verder uitgebrei met die stigting op 30 Desember 1891van die gemeente Drakenstein (Paarl), die Fransman ds Pierre Simon is die eerste herder en leraar. Die Hugenote vestig met hulle Calvinistiese Protestantisme ‘n besondere lewensbeskouing en godsdienstige mileu aan die Kaap, die voorsate van baie Afrikaners. ‘n Eerste permanente kerkgebou word in 1702 gebou tot groot vreugde van die gemeente Kaapstad, waarvan toring tot vandag toe behoue gebly het as deel van die Groote Kerk in die Moederstad.

 

II Stryd en oorwinning op kerklike terrein (1702-1752)

Aan die Kaap was die Kompanje in beheer van predikante en gemeentes, met byna geen kerklike selfstandigheid. Die Politieke raad is betrokke by die verkiesing van kerkraadslede, benoeming van predikante en moet besluite van die kerkrade goedkeur. Op 26 Junie 1704 speel ‘n menslike tragedie op Stellenbosch af toe die plaaslike leraar ds Herculus van Loon selfmoord pleeg. Met die bewindsaanvaarding van goewerneur Willem Adriaan van der Stel is daar spanning en stryd in die gemeentes van Kaapstad, Stellenbosch en Drakenstein. Manne soos ds Petrus Kalden (Kaapstad) en ds Henricus Bech (Stellenbosch) en ds Engelbertus le Boucq (Drakenstein) beland in die stormsee van beproewing. Met die besetting van die binneland word twee gemeentes gestig, op 11 April 1743 die gemeente Tulbagh (Land van Waveren) en op 27 Junie 1745 die gemeente Zwartland. (Malmesbury). Honderd jaar na die volksplanting aan die Kaap, lewer ds Petrus van der Spuy op 8 April 1752 ‘n herdenkingspreek in die Groote Kerk in Kaapstad met Psalm 147 vers 12-14 as teksgedeelte.

 

 

III  SOOS ‘N STAD OP ‘N BERG   (1752-1802)

 

Die veeboere trek al hoe dieper die binneland in, so bereik die lig van die Evangelie donker Afrika. Die Afrikaner het ‘n hoë premie gestel op sy godsdiens, die ossewa was figuurlik gesproke die skip van die veeboer en die Statebybel in die voorkis die kompas. Die invloed van die Bybel op hulle daaglikse lewe en hulle verbondenheid aan die Kerk spreek boekdele. Die feit dat hulle in die wildernis kon oorleef en beskaafd bly, kan toegeskryf word aan die stille krag en invloed van die Woord van God. Tydens die goewerneurskap van Ryk Tulbagh beleef die Kaap ‘n bloeitydperk, mense leef goed en die kerk deel in die voorspoed. Hy gee in 1775 verlof dat die kerk ‘n nuwe Psalmboek bekom en is die kerk goedgesind. Daar heers egter  onverskilligheid op godsdientige gebied en losse sedes is allerdaags. Die  jong ds H R van Lier spreek dit met aangrypende erns aan in sy preke. In 1794 lewer ds M C Vos ‘n  roerende preek oor sendingwerk.  Staatsbeheer veroorsaak dat in die eerste 150- jaar aan die Kaap slegs sewe gemeentes gestig word, die laaste twee gemeentes is Graaff-Reinet in 1792 en Swellendam in 1798.

 

 

 

 

 

IV  OP DIE VOORPOS MET  VOLHARDING   (1802-1852)

 

Die kerklike lewe aan die Kaap word beëinvloed deur die Engelse besetting (1795-1802) en die Betaafse bewind (1803-1806). ‘n Uitvloeisel is die samestelling in 1824 van die eerste Sinode van die Ned Geref Kerk. In die tyd word gemeentes soos Caledon (1811), George (1813), Uitenhage (1817), Somerset-Wes (1819) en Worcester (1821) gestig. Die Kerk staan by die gereformeerde leer en Dordtse Kerkorde. In 1822 word die N G Kerk versterk deur Skotse leraars met diepe godsvrug soos ds A Murray, ds C Fraser, ds, G Morgan en ds H Sutherland. Die tydperk word oorheers deur kerklike migrasie na die Transgariep, dit bring spanning tussen leraars en lidmate in die Kaapse Kerk. Na die Groot Trek word die volgende gemeentes in die Transgariep en Transvaal gestig: Winburg (1841), Smithfield (1848), Fauresmith (1848), Bloemfontein (1848), Potchefstroom (1842), Rustenburg (1850) en Pietersburg (1852). Op 13 Januarie 1849 verskyn “De Gereformeerde Kerkbode in Zuid-Afrika”, ‘n kerkblad wat na 153 jaar steeds verskyn. Tweehonderd jaar na die volksplanting aan die Kaap, lewer ds Abraham Faure op 6 April 1852 ‘n herdenkingsdiens in die Groote Kerk met Psalm 118 vers 32 as teksgedeelte.

 

 

V  KERKLIKE  UITDAGINGS EN GROEI   (1852-1902)

 

Die Kaapse Sinode vergeet nie sy lidmate in die vreemde nie, in 1853 word  die Ring van Transgariep betrek. Kerklike verdeeldheid is ‘n werklikheid in Transvaal, ds Dirk van der Hoff stig die Nederduitse Hervormde Kerk en ds Dirk Postma die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika. Op 1 November 1859 open die Ned Geref Kerk ‘n eie Teologiese Seminarium op Stellenbosch, ‘n teenvoeter vir die liberale rigting met sy verdraaide Skrifbeskouing. Terselfdertyd word die NG Kerk geseën met ‘n groot herlewing wat die land met genade oorspoel. ‘n Hofsaak in 1862 verbreek die strukturele band wat die Transgariep met die Kaapse Kerk het, afsonderlike sinodes ontstaan in die Oranje-Vrystaat, Transvaal en Natal. Die Boere-republieke beleef ‘n bloeitydperk met die ontdekking van diamante en goud, gemeentes word  bevoordeel. Met die uitbreek van die Anglo-Boereoorlog (1899-1902) is daar 37 gemeentes in die Vrystaat, 35 gemeentes in Transvaal en 8 gemeentes in Natal. Die Ned Geref Kerk se lotsgebondenheid met die volk in ‘n krisis het die kerklike lewe sterk beïnvloed, lidmate is aangemoedig om hulle krag in God en Sy Woord te soek en te vind.

 

 

VI  STORMS EN GROOT TYE VRA GELOOF   (1902-1952)

 

Die Ned Geref Kerk speel na die Anglo-Boereoorlog ‘n groot rol in die heropbou en genesing van die Afrikanervolk, die kerk bly intens betrokke by die wel en weë van lidmate. ‘n Geestelike verdieping is waarneembaar met nuwe belangstelling in sending.  In 1910 word “De Kerkbode” die blad van die hele kerk, na die amalgamasie van sinodale kerkblaaie. Die Vrystaatse Kerk beleef intense spanning tydens die Rebellie (1914-1915), soos elders tydens die Eerste Wêreldoorlog. Die Helpmekaar fonds word gestig om lidmate by te staan. Die Kerk is as volkskerk gesien, wat dit kragtens sy belydenis nie wou wees nie. Op kerklike gebied is daar die Du Plessis-saak (1928-1935), ‘n kerksaak wat in die hof tot stilstand kners. Die depressie van die dertigerjare eis sy tol en al hoe meer lidmate verstedelik, terwyl die Tweede Wêreldoorlog ook spanning veroorsaak. Op 27 Augustus 1933 word die eerste Bybel in Afrikaanse in gebruik geneem. Drie honderd jaar na die volksplanting, lewer dr A J van der Merwe ‘n herdenkingsdiens in die Groote Kerk in Kaapstad met Psalm 16:6 as teksvers.

 

 

VII   ONS BELEEF ‘N GENADIG-DINAMIES TYDVAK    (1952-2002)

 

Die Rassevraagstuk in Suid-Afrika kom sterk as teologiese vraagstuk na vore, in die tyd word apartheid ‘n geloofsaak. Reeds in 1945 rig die Ned Geref Kerk ‘n dringende versoek tot die regering om wetgewing in te stel wat gemengde huwelike verbied. Omsteeks 1948 word die beleid apartheid teologies en Skriftuurlik gefundeer, terwyl die besluite van die Cottesloe beraad in 1960 van die tafel gevee word. Oor die jare was daar leraars wat hieroor verskil het, destyds ‘n stem in die groot woestyn. Op 16 Oktober 1962 vind die eerste Algemene Sinode van die Ned Geref Kerk in Kaapstad plaas, wat voortaan die breë beleid van die kerk bepaal. Verslae in 1974 soos die beleidstuk “Ras, volk en nasie”, en in 1986 “Kerk en Samelewing”, bring helderheid maar ook roering en beroering op die kerklike akker. Vanaf 25 Maart 1981 word “Die Kerkbode” in tydskrif-formaat uitgegee, die kerkmense se eie koerant. Die kerk voltooi sy reis met apartheid, waarna ‘n kerkskeuring volg met die stigting in 1987 van die Afrikaanse Protestantse Kerk. In die herfs van 1994 breek ‘n nuwe staatkundige bedeling in Suid-Afrika aan, waar die Ned Geref Kerk op voetsoolvlak met sy eeu-oue tradisie, gereformeerde belydenis en lewensbeskouings, deur die Drie-enige God geroep is om ‘n onmiskenbare rol te speel. Die Ned Geref Kerk openbaar ‘n verbasende soepelheid aan die begin van die 21 ste eeu, die rigiede wyse waarop dinge soms hanteer word, mag ons nie verwyder van besluite van meerdere kerklike vergaderings nie. Prof Flip van der Watt skryf oor die geskiedenis van die kerk: “Die Nederduitse Gerformeerde Kerk is die kerk vir die Afrikaner, maar nie van die Afrikaner alleen nie”.

 

 

 

VIII Kerklike vestiging aan die Kaap van Storms

 

Kaap die Goeie Hoop – 6 April 1652.

Kommandeur Jan van Riebeeck en sy geselskap het gister met drie vaartuie in die Kaap van Storms anker gegooi en betree vandag donker Afrika. Met ‘n treffende gebed vestig hy die gereformeerde geloof en word dit Kaap die Goeie Hoop. Op die Drommedaris is die jong Willem Barentsz Wylant  van Nederland, die eerste sieketrooster en geestelike arbeider aan die Kaap om die koloniste geestelik te versorg. Hy hou die eerste leesdiens op Sondag 14 April 1652 op die skip. Die volgende dertien jaar funksioneer die kerklike lewe aan die Kaap sonder ‘n geordende predikant.

 

Die Kompanje is van mening dat leraars te duur is, ook omdat leraars skaars is en die bevolking by die fort te klein om ‘n eie predikantspos te regverdig. Die Kompanje maak van sieketroosters gebruik, dit is goedkoop arbeid en ‘n kerklike- en erkende hulpdiens wat met groot seën die voorpos samelewing dien. As eerste fakkeldraers van die Blye Evangelie en opvoeding aan die Kaap, word met erns gewaak teen onsuiwere en afbrekende leerbeskouings en die geeselike arbeid is onder streng toesig.

 

 

IX Eerste Gereformeerde Erediens en Nagmaal

 

Kaap die Goeie Hoop - 12 Mei 1652.

Die eerste volwaardige Gereformeerde erediens en Nagmaal is vandag aan die Kaap deur ds Johannes Bakker aan lidmate in die fort bedien, ‘n besoekende leraar op een van die Kompanje se skepe. Na sy vertrek sal die sieketrooster Willem Wyland weer leesdienste waarneem, maar mag nie ‘n eie preek lewer nie. Jan van Riebeeck het die goeie Wyland vermaan om sy oë stipter op die preekboek te hou en nie van sy manuskrip af te wyk nie. ‘n Versoek dat hy sy preke mag voordra of uit die kop leer omdat die lees daarvan sy oë vermoei, is summier verwerp en hy mag die preke slegs woordeliks voorlees. Aan die Kaap mag net geordende leraars die Woord en sakramente bedien.

 

 

X Swaar straf vir kerklike stokkies draai

 

Kaap die Goeie Hoop – 25 Maart 1653.

Goewerneur Jan van Riebeeck sorg dat die godsdienstige belange van die nedersetting aan die Kaap nie verwaarloos word nie, hyself gaan by elke ete voor in gebed, ook met die sing van twee of meer liedere. Op sy aanbeveling word slegs een erediens per Sondag gehou, met die verstandhouding dat elke amptenaar dit bywoon. Swaar strawwe tree in werking as manne nie die dienste bywoon nie. Indien ‘n persoon die eerste keer wegbly, ontvang hy daardie week geen wyn nie. By die tweede afwesigheid verbeur hy ‘n volle maand se salaris. As die amptenaar ‘n derde keer by die kerk stokkies draai, moet hy ‘n hele jaar lank sonder salaris “in de ketting” werk. ‘n Paar manne het reeds ondervind wat hierdie straf beteken, nadat hulle drie keer van die sieketrooster se leesdiens weggebly het. So word ‘n 100 %  bywoningsyfer verseker.

 

 

XI Pastorie-baba ‘n jaar lank ongedoop

 

Kaap die Goeie Hoop – 20 Augustus 1653.

Die jaaroue pastorieseun  Bernert Willemze Wyland is vandag deur ds F Fronten in die fort gedoop, die eerste blanke kindjie wat op 6 Junie 1652 aan die Kaap gebore is. Sy Pa die sieketrooster Willem Wijland, is nie ‘n geordende leraar nie en moes ‘n jaar lank wag vir ‘n besoekende leraar om die doop te bedien. Die jongeling ontvang ‘n maandelikse toelaag van agt gulden, want hy is die eerste gebore blanke aan die Kaap.

 

 

XII  Geestelike leier oor drankmisbruik geskors

 

Kaap die Goeie Hoop – 15 Desember 1664.

Die derde sieketrooster aan die Kaap, Ernestus Back word weens ‘n drankprobleem geskors. Hierdie krankebesoeker word ‘n drankbesoeker, Back en Bacchus is na die Kompanje se siening te groot vriende. Hy is telkens deur kommandeur Wagenaer vermaan en gestraf, maar dit verhard hom net en hy gee nie sy samewerking nie. Die verskyning op 15 Desember 1664 van ‘n komeet wat aan die Kaapse hemelruim hang, is die teken aan die kommandeur dat van hierdie Jona ontslae geraak moet word. So eindig die stormagtige waters waarin sieketrooster Back hom bevind en na sy rehabilitasie in 1669 word hy na Japan gestuur. 

 

 

XIII  Kerklike bid- en dankdag

 

Kaap die Goeie Hoop – 6 April 1654.

Die owerheid aan die Kaap besluit op aanbeveling van kommandeur Jan van Riebeeck dat 6 April voortaan ‘n godsdienstige feesdag sal wees. Die dag sal tot eer van God aan die Kaap as ‘n bid-en dankdag herdenk word. Dit word ‘n vaste instelling en die kommandeur beklemtoon die vestiging aan die Kaap nie net ‘n verversingspos nie, maar as ‘n volksplanting. Weens die probleme met die Hottentotte roep Jan van Riebeeck elke Woensdagmiddag ‘n biduur byeen by die fort, ‘n geleentheid om die hulp van die Here God af te smeek in die krisistyd.

 

 

XIV  Selfstandige Gemeente met eie leraar aan die Kaap

 

Kaap die Goeie Hoop – 23 Augustus 1665

Daar heers groot opgewondenheid toe ds Joan van Arckel in Tafelbaai voet aan wal sit, die eerste vaste predikant aan die Kaap. Hy het op koste van die V.O.C. studeer en preek op Sondag 23 Augustus 1665 die eerste keer in die groot saal van die fort, waar hy agt kindertjies doop. Die eredienste in die sewentiende eeu het ongeveer drie uur lank aangehou.  Met sy koms en eerste preek was dit ook die geboorte van ‘n eie selfstandige gemeente aan Kaap die Goeie Hoop, bestaande uit 500 tot 600 blankes. In sy netjiese handskrif lê hy die eerste register van resolusies, doop- trou- en lidmaatslyste in die gemeente aan. Hy teken ook aan dat die eerste kerkraad die belydenisskrifte van die Gereformeerde Kerk onderskrywe “voor goed en met het Woord overeenstaande”. Hy begin dadelik met huisbesoek en is ‘n waardige bedienaar van die Woord met deernis vir mense in nood.

 

 

XV  Jong leraar sterf

 

Kaap die Goeie Hoop – 14 Januarie 1666

Ds Joan van Arckel sterf skielik op 12 Januarie 1666, weens ‘n aanval van koors in die ouderdom van ses-en-twintig jaar. Hy is gister in die aanskemering op sy eie versoek in die timmermansloods van die Kasteel begrawe, waar hy die laaste tyd eredienste gehou het. Dit lyk nie soos ‘n kerkplek nie, aan die mure hang leeu- en luiperdvelle en bokant die deure en vensters gepoleerde horings en groter boksoorte. Op 2 Januarie 1666 neem die jong leraar nog deel aan die hoeksteenlegging van die kasteel, waarna hy siek word en sterf. Die Politieke Raad getuig van hom as “onsen goeden Leeraer, rewchten voorganger en leyder tot all Christelycke deuchden”.

 

 

 

 

 

 

 

 

XVI  Kaapse predikant vra beter voordele

 

Kaap die Goeie Hoop – 7 April 1672

Daar word verneem dat die plaaslike leraar ds Adrianus de Voogt gevra het vir beter diensvoorwaardes, net soos sy kollegas in Batavia. Daar kry predikant behalwe ‘n salaris van 100 gulden per maand, ook 100 kan wyn, 80 lb botter, 12 kan olie, 12 kan asyn en 120 pond rys. Aangesien die Politieke raad die salaris en voordele betaal, word die saak op die volgende vergadering bespreek. Aanvanklik was ds De Voogt baie ontevrede met die huisvesting in die Fort, waarna kommissaris Matthijs van den Broucke gereel het vir ‘n gemakliker pastorie om in te woon.

 

 

XVII  Eerste eie kerkgebou ingewy

 

Kaap die Goeie Hoop - 7 Januarie 1704

Gister is die eerste volwaardige kerkgebou in die Kaapse gemeente ingewy, ‘n groot oomblik in die jong gemeente se geskiedenis. Vanaf 1666 tot 1677 is eredienste in die loods van die fort gehou en tot in 1704 in die “Kat” van die kasteel. Die nuwe kerkgebou is gou gevul met amptenare en burgers wat volgens rang en stand hulle plekke ingeneem het. Met die aankoms van goewerneur Willem Adriaan van der Stel het almal soos gebruiklik opgestaan uit respek, waarna ds Petrus Kalden die kansel bestyg en ‘n wydingsrede oor Eksodus 20 vers 24 lewer. Die kerkgebou het 30,000 gulde gekos, ‘n pragstuk vir sy tyd. [Die toring van die 1704 is vandag deel van die Groote Kerk in Kaapstad, ‘n kerkhistoriese baken en erfenis uit die Kompanjetyd].

 

 

 

 

 

 

XVIII  Broedertwis tussen leraar

 

Kaap die Goeie Hoop – 19 April 1708

Die spanning tussen twee Kaapse predikante, ds Petrus Kalden en ds Engelbertus Franciscus le Boucq, loop tydens die bewind van goewerneur W A van der Stel baie hoog. Albei leraars raak intens betrokke in die spanning tussen goewerneur en koloniste, met gemeentelede wat in twee kampe verdeel is. So word strydbyle tussen die leraars skerp geslyp. Ds Le Boucq gaan uit sy pad om ds Kalden te beswadder en gebrandmerk as strydlustige kollega en bose engel. Die saak draai in die hof en ds Le Boucq word skuldig bevind en moet die regsgeding betaal, asook honderd Kaapse ryksdaaalders boete vir aangewending van behoeftige mense aan die Kaap.

 

 

XIX  Leraar verloor werk na politieke preek

 

Kaap die Goeie Hoop – 29 Augustus 1708

‘n Goot opskudding het gister in Kaapstad geheers toe ds E F le Boucq die kansel misbruik het vir politieke redes. Hy het gepreek met Spreuke 29:1 as teksvers, waarin hy teen die vorige politieke bewind uitgevaar het. Hy het teenoor die Van der Stel groep gestaan en Adam Tas van Stellenbosch was ook teenwoordig. Aan die einde van die preek maak hy bekend dat twee kerkraadslede geskors is, sonder dat die kerkraad dit weet. Die preek bring groot opskudding, hy word belet om  te preek en sy salaris word ontneem. Die dominee is kwaad, spring op sy perd met ‘n sabel en pistole en jaag deur die platteland, dit bring groot opskudding en hiermee slaan hy die laaste spyker in sy Kaapse doodskis.

 

 

XX  Franse predikant wil terug

 

Kaap die Goeie Hoop – 27 November 1700

Ds Pierre Simond wat sedert 1688 predikant onder die Hugenote aan die Kaap is, is begerig om met sy gesin die eerste retoervloot te neem na Holland. Sy aansoek is deur die Politieke raad afgekeur, terwyl hy halsoorkop sy besittings verkoop en ook ‘n afskeidspreek gelewer het.

 

 

XXI  Leraar pleeg selfmoord

 

Kaap die Goeie Hoop -  26 Junie 1704

Die gemeenskap van hierdie klein dorpie aan die Eersterivier lei erg aan skok omdat hulle leraar ds Herculus van Loon gister selfmoord gepleeg het.  In 1701 het die leraar, met soos sy kollega aan die Kaap ds Petrus Kalden, ook twee plase van die staat ontvang in die Joostenberg omgewing. Hy was van sy plaas onderweg na Stellenbosch, toe hy homself om die lewe bring, waarna sy weduwee goedgunstig ‘n pensioen van die staat ontvang. Die bekende Peter Kolbe skryf dat hy met “een pennemes den hals afgesneden, zonder dat iemand ooyt heeft geweten, waar door hy tot die wanhoop vervallen is”. Die selfmoord van hulle leraar is ‘n skokkende gebeurtenis vir die Stellenbosse gemeente, maar die koms van ‘n nuwe leraar ds Henricus Beck kalmeer gemoedere. 

 

 

XXII  Kerk en drosdy op Stellenbosch brand af

 

Kaap die Goeie Hoop – 18 Desember 1710

Die goewerneur het tyding uit Stellenbosch ontvang dat ‘n ontsettende brand die kerkgebou, drosdy en die Kompanje se stalle in puin gelê het. ‘n Sterk suidooster het gewaai en landdros Samuel M de Meurs het by die drostdy ‘n slaaf opdrag gegee om om ‘n tabakkonfoor vir hom te gaan haal. ‘n Kooltjie het uit die konfoor in die grasdak van die drostdy gewaai en binne twee uur was die meeste huise in Stellenbosch asook die kerkgebou en drostdy in ligte laaie. Die sterk en by tye stormsterk suidooster het die vonke van die een gebou na die ander oorgewaai en die inwoners was magteloos en kon nie die verwoesting keer nie. In 1708 is daar grootskaalse herstelwerk aan die drostdy gedoen en in hierdie kommervrye oorlogstye sal dit nie maklik wees om geld vir die bou van ‘n nuwe drostdy te bekom nie.

 

 

XXIII  Lotery geld vir Stellenbosch se kerkgebou

 

Kaap die Goeie Hoop -  3 Maart 1722

Die nuwe kerkgebou op Stellenbosch is byna voltooi, ‘n groot gebeurtenis sedert die vorige kerk ‘n dekade gelede afgebrand en nooit weer herbou is nie. Toe daar nie genoeg fondse in die kerkkas is nie, besluit die kerkraad om ‘n lotery te hou om geld te bekom, wat uitloop op ‘n groot fiasko. Die Politieke Raad gee goedkeuring dat 8 000 lootjies teen 3 gulde elke verkoop mag word. Groot pryse word uigeloof en sou in die Kaap oorhandig word. Spoedig bring hierdie ingrype teen die gereformeerde leer groot probleme vir die kerkraad, die een ellende na die ander tref nie gemeente en die hele skema is ‘n volslae mislukking.

 

 

XXIV  Op die preekstoel met wit handskoene

 

Kaap die Goeie Hoop – 7 Desember 1732

Ds Salomon van Echten is gister in die gemeente Stellenbosch bevestig, iemand uit ‘n vooraanstaande familie en baie gesteld om sy afkoms.  Hy is op eie eer gesteld en wou op Stellenbosch dieselfde soort lewe lei as die vooraanstaande mense in Holland. Hy het die kansel bestyg as imposante figuur met gepoeierde hare en wit handskoene, sy preke is sorgvuldig en sistematies voorberei, verstaanbaar en gelewer met ‘n aangename tenoorklank. Hy was baie beleefd en ‘n toonbeeld van netheid en ordelikheid, tog skemer daar by tye ‘n oormatige hoë dunk van eiewaarde deur.  

 

 

XXV  Predikant kla oor hoë  grondbelasting

 

Kaap die Goeie Hoop – 27 April 1732

Ds Johannes Wilhelmus Hertzogenraedt van die gemeente Drakenstein (Paarl) is sterk deur die goewerneur en die Politieke Raad berispe en vermaan om hom nie met politiek te bemoei nie. Hy het namens die kerkrade van Stellenbosch en Drakenstein protes aangeteken teen  verhoogste grondbelasting aan die Kaap. In ‘n onderhoud het die dominee gesê dat hy die ernstige bestraffing nie verdien nie, want hy tree in belang van sy gemeentelede op. Die verdubbelling van die grondbelasting van 12 tot 24 riksdaalders sal die boere wat reeds swaar kry nog net armer maak. Hulle kan skaars goeie klere bekostig om aan te trek kerk toe. Die Diakonie sal ook minder geld hê om aan die armes te gee en dankofferbydraes gaan verminder omdat geld skaarser word. Die leraar voel dit is sy plig en roeping om oor sy kudde se stoflike welvaart te waak.

 

 

 

XXVI  Kerklike uitbreiding na Land van Waveren

 

Kaap die Goeie Hoop – 15 Februarie 1743

Met Baron van van Imhoff se besoek aan die Kaap is hy diep bekommerd   oor die veerboere in die uitgestrekte land wat nie gereeld kerkdienste kan bywoon nie. Die naaste gemeentes is Stellenbosch en Drakenstein, meer as drie dagreise die binneland in. Gesprekke met di. Francois le Sueur (Kaapstad) en Willem van Gendt (Stellenbosch) spoor hom aan om aan die Politieke Raad aan te beveel dat gemeentes in die omgewing van Roodezand-Waveren (Tulbagh) en Swartland (Malmesbury) gestig word. Hierdeur word onderwys ook bevorder, terwyl die inwoners self moes betaal vir die oprigting van eie kerk- en skoolgeboue.

 

 

XXVII  Eerste kerkorrel aan die Kaap

 

Kaap die Goeie Hoop – 15 November 1737

Die kerkgebou van 1704 is ingewy sonder ‘n orrel, maar die gemeente kry eers in 1737 ‘n eerste orrel nadat gemeentelede dekades lank daarom vra. Die dogter van goewerneur Jan de la Fontaine het musiek aan die Kaap bevorder en laat bou ‘n eie orrel van tien of twaalf registers vir haar eie gebruik. Met hulle vertrek wou die Kaapse kerkraad dit as geskenk hê, maar hulle moes ten duurste daarvoor betaal. Die eerste orrelis was Paul Kraker, ‘n soldaat in diens van die Kompanje. Die orreltjie se asem was maar kort en dit is in 1753 vervang met ‘n beter instrument vervang.

 

 

XXVIII  Herdenking van volksplanting in 1752

 

Kaap die Goeie Hoop – 8 April 1752

Ds Petrus van der Spuy, die eerste Suid-Afrikaans gebore leraar in die land, lewer vanoggend ‘n besielende dankdiens by geleentheid van die eerste eeufeesviering van die volksplanting aan die Kaap in ‘n stampvol kerkgebou. Met Psalm 147:12-14 as teksvers het die leraar God geloof en gedank dat Hy die grendels van hulle poorte sterk gemaak en hulle kinders geseën en die grondgebied geseën het met vrede. Tydens die erediens het donker wolke oor Tafelbaai gehang maar die middag het die lug oopgetrek en is die feesvreugde verhoog met die afvuur van kanonskote by die kasteel en op Engelse, Franse en Deense skepe in die hawe. Goewerneur Ryk Tulbagh het die burgers en amptenare die aand in die Kasteel onthaal, ‘n feesviering wat tot ounag toe duur..

 

 

XXIX  Sondagarbeid verbied

 

Kaap die Goeie Hoop – 25 Maart 1765

Die Politieke Raad het besluit dat slawe op Sondae geen kos of ander ware in die strate mag verkoop nie, ook mag niemand aan die Kaap messel- bou- en of timmerwerk op die rusdag doen nie. Oortreders wat gevang word weens arbeid op Sondagarbeid moet ‘n boete van 50 Rds betaal.

 

 

XXX  Nuwe Psalmberyming ingebruik geneem

 

Kaap die Goeie Hoop -  22 Mei 1775

In 1773 verskyn ‘n nuwe Psalmberyming in Nederland, wat ook in die Kaapse Kerk gebruik word. Die kerkraad bestel vyftig eksemplare vir gemeentelike gebruik, wat permanent in die vaste banke van die kerkgebou bly. Die nuwe Pslamboek word op Sondag 21 Mei 1775 die eerste keer amptelik ingebruik geneem.